یکی از روش‌های مهمی که اختلافات را در خارج از دادگاه‌ها و به صورت دوستانه حل و فصل می‌نمایند روش‌های حل اختلاف جایگزین (Alternative Dispute Resolution) است که شامل هر آیین و روشی جهت حل و فصل دعاوی میان اشخاص باستثنای دادرسی قضایی، نظیر داوری، میانجیگری و … است. بنابراین طبق این تعریف، روش‌های حل اختلاف جایگزین، ای‌دی‌آر (ADR) به غیر از طرح دعوی در دادگاه‌ها، کلیه روش‌هایی را که جهت حل و فصل اختلاف میان اشخاص بکار می‌رود، دربر می‌گیرد. هدف از این روش حل سریع دعاوی به وسیله اشخاص خصوصی است. این شیوه‌ها به رغم انواعی که دارند، همگی مبتنی بر تراضی طرفین بوده و در عین حال، نتیجه کار در غالب آنها الزام آور نیست.

اصول و قواعد مشترک روش‌های حل اختلاف جایگزین

هدف اصلی شیوه‌­های غیرقضایی حل و فصل اختلاف نیز همچون سیستم دادگاهی و قضایی حل اختلاف و پایان دادن به اختلاف طرفین است اما روش‌های حل اختلاف جایگزین (ADR) ویژگی­های خاصی دارد که آن را از شیوه رسمی حل اختلاف متمایز می­سازد. بدون توجه به تنوع شیوه‌­های جایگزین حل و فصل اختلاف، مهمترین قواعد مشترک (ای‌دی‌آر) را می­توان به شرح زیر خلاصه نمود.

  • شیوه­‌های (ای‌دی‌آر) اصولاً ارادی و اختیاری است. ارجاع اختلاف و نحوه رسیدگی به اختلاف از جمله قانون حاکم بر ماهیت اختلاف و آیین دادرسی مبتنی بر توافق و اراده طرفین است. ممکن است با توافق طرفین، اختلاف بدون توجه به قانون و مطابق با انصافحل و فصل شود و به جز داوری نتیجه کار در سایر شیوه‌ها الزام آور نیست مگر با توافق طرفین.
  • رسیدگی‌های ای‌دی‌آر اصولا تک مرحله‌­ای است و جز در موارد خاص آراء صادر شده قطعی هستند.
  • شخص یا اشخاص ثالث بی­طرفی که برای حل اختلاف در (ای‌دی‌آر) فعالیت می­کنند، اصولاً منتخب خود طرفین است و از طریق راهکارها و قواعد مختلفی تلاش می­شود که استقلال و بی­طرفی آن‌ها حفظ شود.
  • روند حل اختلاف در (ای‌دی‌آر) توأم با مذاکره و گفتگوی طرفین است و حل اختلاف در فضایی دوستانه صورت می­گیرد.
  • طرق جایگزین حل اختلاف به طور غیرعلنی و محرمانه برگزار می­شود و جز طرفین اختلاف، وکلاء و نمایندگان آنها اشخاص دیگر حق ورود و دخالت در جریان رسیدگی را ندارند. شخص یا اشخاص ثالث که به عنوان قاضی حل اختلاف اقدام می­کنند باید قواعد رازداری و محرمانه ماندن را رعایت نمایند.
  • رسیدگی به اختلاف در دادگاه تا مشخص شدن نتیجه رسیدگی­های (ای‌دی‌آر) متوقف خواهد شد و دادگاه­ها تنها در موارد معدودی همانند صدور دستور موقت و قرار تأمین صلاحیت دارند.

 

 

انواع روش‌های حل اختلاف جایگزین

میانجی‌گری

این روش غیر‌الزام‌آور حل و فصل اختلافات که طی آن یک شخص ثالث بی‌طرف به طرفین دعوی کمک می‌کند تا به یک راه حل توافق شده و دو جانبه دست یابند. در واقع میانجی صرفاً مذاکره میان طرفین را تسهیل می‌کند تا در مورد یک راه حل قابل پذیرش به توافق برسند و نتیجه حاصله برای طرفین الزام آور نیست.

سازش

در این روش یک شخص ثالث بی‌طرف با طرفین دعوی مذاکره کرده و در صدد کشف یک راه حل برای حل اختلاف است. بین میانجی‌گری و سازش، در صورت وجود، تفاوت اندکی وجود دارد. این تفاوت مربوط به این است که آیا فرد تسهیل کننده در صورت عدم موفقیت فرآیند حل و فصل اختلاف به طرق دیگر پیشنهادی کرده است یا نه. اگر پیشنهادی شده است در این صورت از شیوه حل و فصل اختلاف عموما به عنوان سازش یاد می‌­شود، در حالی که اگر هیچ پیشنهادی نمی‌شد از روند به عنوان میانجی‌گری نام برده می‌شود.

داوری

در این روش حل اختلاف توسط یک یا چند شخص ثالث بی‌طرف، تحت عنوان داور است که معمولاً توسط طرفین انتخاب می‌شوند و تصمیمشان لازم الاتباع است. در واقع الزام‌آور بودن رأی داور مهم‌ترین وجه تمایز آن با دو روش پیش گفته است و به همین دلیل تا حدودی به روش قضایی نزدیک است و شاید بتوان آن را دادرسی خصوصی دانست.

دادرسی اختصاری

در این روش هیأتی مرکب از عالی‌ترین مدیران هر یک از طرفین اختلاف به انضمام یک شخص بی‌طرف که ریاست هیأت را بر عهده دارد به دعوی رسیدگی می‌کنند. قدرت و اختیارات عالی مدیران و دید حرفه‌ای و وسیع در حوزه اقتصادی کسب و کار باعث خواهد شد که مدیران آسان‌تر به راه‌حل اختلاف برسند. در پایان رسیدگی هیأت حل اختلاف نظریه و پیشنهاد خود را به طرفین دعوی اعلام می‌نمایند. این روش معمولاً غیر الزام آور است.

میان‌داوری

این روش حل اختلاف که ترکیبی از روش‌های میانجی‌گری و داوری است. شخص ثالث بی‌طرف به عنوان میانجی عمل می‌کند و چنانچه طرفین موفق به حل اختلاف نشدند همان شخص که به عنوان میانجی عمل کرده به عنوان داور عمل کرده و با استفاده از اطلاعاتی که در خلال پروسه میانجی‌گری به دست آورده رأی لازم الاتباع خود را صادر می‌کند. هدف از این روش آن است داور از اطلاعاتی که در جریان روند مذاکره و میانجی‌گری به دست آورده، در صدور رأی بهره گیرد.

مدالوا

روش مدالوا که از اختصار عبارت Mediation And Last Offer Arbitration  به معنی میانجی‌گری و داوری بر اساس آخرین پیشنهاد است، گرفته شده است. در این روش پس از ختم پروسه میانجی‌گری هر یک از طرفین آخرین و بهترین پیشنهاد خود را به داور یا داوران منتخب ارائه می‌دهند و داور یا داوران از میان این دو پیشنهاد فقط یکی را به عنوان رأی و نظر خود پذیرفته و اعلام می‌دارد. در این روش داوران حق دارند فقط یکی از دو پیشنهاد طرفین دعوی را بپذیرند و نمی‌توانند رأیی دهند که حدوسط این دو پیشنهاد باشد چرا که هدف از این روش آن است که که هر یک از طرفین دعوی، از ترس اینکه مبادا داوران پیشنهاد طرف مقابل را بپذیرند، بیشترین حد گذشت و سازش را کرده و منطقی ترین پیشنهاد را ارائه می‌دهند.

البته باید دانست که اصولاً یکی از ویژگی‌های اصلی روش‌های حل اختلاف جایگزین، انعطاف پذیری آن‌هاست بدین معنی که روش‌های آن منوط به موارد گفته شده در بالا نیست و بر حسب ابتکار و اراده طرفین انواع مختلفی از این روش‌ها قابل تعریف است و این طرفین دعوی هستند که که نوع روش، آیین و مقررات حاکم بر آن‌ها، حدود اختیارات شخص یا اشخاص ثالث بی‌طرف و ماهیت تصمیم آنها را تعیین و تعریف می‌کنند.

مزایای روش های حل اختلاف جایگزین

مزایای زیادی برای این روش ها ذکر شده که به مهمترین آن‌ها در زیر اشاره شده است.

کم هزینه بودن

 در بیشتر کشورهای جهان طرح دعوی در محاکم و تشریفات دادرسی قضایی معمولاً برای هر دو طرف دعوی پرهزینه است اما در روش‌های جایگزین برحسب نوع روش انتخابی طرفین اختلاف، هزینه‌ها متفاوت بوده ولی در مقایسه با دادگاه‌ها بسیار کم هزینه‌تر است.

انعطاف پذیری وسرعت

برخلاف دادرسی قضایی که دادگاه‌ها ملزم به پیروی از تشریفات قانونی و آیین دادرسی بوده و این تشریفات، که خود موضوعیت داشته و برای تضمین عدالت واجد اهمیت اساسی است، اغلب طولانی، زمان‌بر و خشک و غیرقابل انعطاف است حال آنکه در روش‌های جایگزین، داوران و اشخاصی که به فصل اختلاف می‌پردازند، تابع هیچ تشریفاتی نیستند مگر آنچه که خود تعیین کنند. به همین علت سرعت و انعطاف‌پذیری یکی از مهمترین مزایای غیرقابل انکار روش‌های جایگزین است.

کارآیی و اطمینان

با توجه به نقش اراده طرفین دعوی در تعیین فرآیند، آیین و تشریفات حل و فصل اختلاف، و فرد یا افرادی که به حل اختلاف می‌پردازند و نیز منشاء ارادی ماحصل این فرآیند، باید گفت که اولاً برخلاف قضات دادگاه‌ها که طرفین اختلاف کوچکترین نقشی در تعیین ایشان نداشته و حتی شناختی از وی و صلاحیت‌های علمی و اخلاقی او ندارند، داوران و یا اشخاصی که به میانجی‌گری و سازش می‌پردازند، منتخب مستقیم و یا مع الواسطه، طرفین دعوی و مورد وثوق آنها بوده و لذا به جهت نقش فعال طرفین در کل فرآیند، رغبت بیشتری به اجرای نتیجه و ماحصل آن (اعم از رای داوری، سازش نامه و غیره) دارند.

محرمانه بودن

با توجه به اینکه این نوع دعاوی در دادگاه‌ها و محاکم قضایی پیگیری نمی‌شود می‌توان موضوع اختلاف در فضایی کاملاً محرمانه و فقط در حضور طرفین دعوا و داور و میانجی‌گر بررسی و توافقات حاصل شود بدون اینکه اختلاف موجود در جایی ثبت شده یا اینکه کسی غیر از افراد ذکر شده در فوق از آن آگاهی داشته باشند.

رسیدگی موضوع از جانب فرد متخصص

با توجه به اینکه طرفین دعوا بر اساس نیاز خود در دعوی ایجاد شده به داور یا میانجی‌گر مراجعه می‌کنند و شخص مذکور می‌بایست در زمینه دعوی ایجاد و راهنمایی طرفین تخصص و تبهر لازم را داشته به‌طوری‌که برای طرفین تشخیص و رأی ایشان مقبول باشد.

 

الزام‌آور نبودن تصمیم حاصل از شیوه‌های مذکور و عدم قابلیت ارجاع برخی دعاوی به روش‌های جایگزین (ADR) نیز از نقاط ضعف این روش است. در حقوق ایران به رغم سابقه دیرینه شیوه‌های جایگزین و وجود مقرراتی راجع به داوری و سازش، رجوع به این شیوه‌ها مورد استقبال اصحاب دعوا قرار نگرفته است.

 

منابع

دپارتمان قراردادها و امور حقوقی سامانه جامع صنعت ساختمان.

اخبار

اخبار

پاسخی بگذارید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *